Türk tarihi MÖ 3000 yıllarında aydınlanmaya başlamışlardır. Ancak, arkeolojik bulgulardan bu tarihten önce de aralarında Türklerin de bulunduğu değişik insan topluluklarının çeşitli kültür evrelerinden geçerek yaşadıklarını öğrenmekteyiz. Bu evrelerin önemlileri aşağıda verilmiştir.

KELTEMİNAR KÜLTÜRÜ

MÖ 5500 ile MÖ 3000 yılları arasında tarihlenen bu kültür bugünkü Kazakistan, Özbekistan ve Türkmenistan sınırları içerisinde kalan Maveraünnehir çöller bölgesinde gelişmiştir. Yerleşik hayatın söz konusu olduğu bu kültürde insanlar önce avcı toplayıcılık sonra da hayvan yetiştiriciliği ile uğraşmışlardır. Buzul çağının sona ermesi ile birlikte pek çok insan grubu bu bölgeye göç ederek köpek gibi hayvanların, yay ve ok gibi ilkel savaş aletlerinin yaygınlaşmasını sağlamışlardır.

ANAV KÜLTÜRÜ

Türkmenistan’ın Anav Bölgesinde MÖ 4000 ile 1000 yılları arasında ortaya çıkmıştır. Arkeolojik bulgulara dayanılarak bu kültür evresinde insanların yerleşik yaşama geçtikleri, kerpiç evlerde oturdukları, at, sığır, koyun türü hayvanları besledikleri ileri sürülmektedir. Ayrıca bu kültür evresinde insanlar dokumacılık, ziraat ve bakır işlemeciliği yapmışlardır. 

AFANESYOVO KÜLTÜRÜ

Adını aynı adlı dağdan alan bu kültür Altay ve Sayan Dağları arasındaki Minusinsk ovasında gelişmiştir. En eski arkeolojik kültür olarak tanınmaktadır. Bu kültürde insanlar hem avcı toplayıcılık yapmışl<ar hem de sığır, koyun, keçi gibi hayvanlar yetiştirmişlerdir. Yapılan kazılarda kemik iğneler, çakmak taşından yapılmış ok uçları, ve aletler ortaya çıkartılmıştır. Ek olarak bu kültürde altın, gümüş ve bakırdan oluşan küçük eşyalara rastlanmıştır. Ayrıca kazılarda at iskeletleri de bulunmuştur.

BOTAİ KÜLTÜRÜ

Bakır Çağında, MÖ 3700 li yıllarda Kuzey Kazakistan’da oluşmuş bir kültürdür. Tarihte atı ilk evcilleştiren kültür Botai kültürüdür. Bu kültürün insanları büyük yerleşim birimlerinde yaşarlar, ağırlığı atçılık olan çok yönlü ticaretle uğraşırlardı. Yaygın olan diğer uğraşlar avcılık ve balıkçılığın yanında kemik, tahta ve taş işçiliği de vardı. Bir kap parçasında bulunan stilize edilmiş resim bu kültürün tekerleği Neolitik Çağın sonlarına doğru bulduklarını göstermektedir.

OKUNYEV KÜLTÜRÜ

MÖ 2000ile 1500 yılları arasında Güney Sibirya’da gelişen ve şamanlık sembollerle bezenmiş taş heykellerle tanına bir arkeolojik kültürdür. Bronz Çağında metalürji alanında gelişmiş avcılık ve balıkçılık temelli bir yaşam sürmüşlerdir. Afaneyovo ve Andronova kültürleri ile etkileşim içinde olan Okunevler bölgedeki yerli Sibiryalı grupların kültürel mirasını sürdürmüştür.

ANDRONOVO KÜLTÜRÜ

Afenesyovao kültürünün daha gelişmişidir. Türklerin bu kültür evresindeki insanların devamı olduğu konusunda güçlü kanıtlar vardır. Bu kültür evresinde insanlar tarım, hayvancılık ve metal işçiliği ile uğraşmışlardır. Sığır, at, koyun, keçi ve deve yetiştirmişler, toprağı işleyerek ürün elde etmişler ve özellikle bakır işçiliğinde çok ileri gitmişlerdir. Bakır yanında tunçtan ve altından yapılmış süs eşyaları da dikkat çekmektedir. Bunlar arasında özellikle hayvan figürlerine sıkça rastlanmaktadır. Andronovo insanları konargöçerlik yanında çam ve sedir ağaçlarından yapılma evlerde oturmuşlar.

KARASUK KÜLTÜRÜ

MÖ 1500 ile 800 yılları arasında yani Tunç Çağında Aral Gölü, Tanrı Dağları, Yenisey Irmağı arasındaki bölgede yaşamış halkları ifade eder. Bu kültürde insanlar at, deve, koyun ve keçi beşlemişler, keçeden yapılma çadırlarda yaşamışlardır. Kültür adını Karasuk Nehrinden almıştır. Orta asya’da ilk demir bu kültürde işlenmiştir. Bu kültür yerini Tagar Kültürüne bırakmıştır.

TAGAR KÜLTÜRÜ

MÖ 800 ile 200 yılları arasında Güney Sibirya’da yaşamış, Tunç Çağının en önemli kültürüdür. Karasuk Kültürünün devamıdır. Hakasya ve Yenisey bölgelerinde yapılan kazılarda süs aletleri ve savaş aletlerine rastlanmıştır. Yapılan çalışmalarda Tagar Kültüründe yaşayan insanların Avrupalılara benzer özelliklere sahip oldukları belirlenmiştir. Tagar kültürüne ait en önemli buluntular Kurganlardan çıkmıştır. Bu kurganlardan en önemlisi olan Pazırık Kurganından çıkan Pazırık halısı dönemin en önemli arkeolojik kalıntılarından biridir. Ayrıca bölgede tarım ve hayvancılık faaliyetlerine ait izler de rastlanmıştır.

TAŞTIK KÜLTÜRÜ

MÖ 400 ile 300 yılları arasında Yenisey bölgesinde gelişen bir arkeolojik kültürdür. Bu kültür Kağanlık sistemi ve Gök Tanrı inancı gibi siyasi ve dini yapılarıyla ortaya çıkar. Demir işçiliği ve at kullanımı bu kültürün en önemli özellikleridir.